พะยูน (Dugong) หรือที่ชาวบ้านมักเรียกว่า "หมูน้ำ" หรือ "เงือก" เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่อาศัยอยู่ในทะเลเพียงชนิดเดียวที่กินพืชเป็นอาหาร โดยมีความเป็นมาที่น่าสนใจและสถานะที่ต้องเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิด
- บรรพบุรุษจากบนบก
พะยูนมีวิวัฒนาการมาจากสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมบนบกเมื่อประมาณ 50-60 ล้านปีก่อน โดยมีบรรพบุรุษร่วมกับ "ช้าง" (Elephant) หลักฐานที่ยืนยันเรื่องนี้คือ พะยูนมีเต้านม 2 เต้าอยู่ใต้ครีบขาคู่หน้าเหมือนกับช้าง และตัวผู้จะมีงาสั้นๆ ที่พัฒนามาจากฟันตัดเช่นเดียวกัน
- ที่มาของชื่อ "หมูน้ำ" และ "เงือก"
* หมูน้ำ: เรียกตามลักษณะรูปร่างที่อ้วนทึบ ผิวหนังหนา และมีขนเส้นสั้นๆ ประปรายคล้ายหมู รวมถึงพฤติกรรมการไถกินหญ้าทะเลที่พื้นทรายคล้ายหมูขุดดิน
* เงือก: ในสมัยโบราณ นักเดินเรือที่มองจากระยะไกลเห็นพะยูนโผล่ขึ้นมาหายใจ หรือตัวเมียที่อุ้มลูกไว้ใต้ครีบดูคล้ายคนประคองเด็ก ทำให้เกิดตำนานเรื่อง "นางเงือก" ขึ้นมา
- ลักษณะเด่น
* หางรูปใบพาย: หางของพะยูนจะแบนและแยกออกเป็น 2 แฉกคล้ายหางปลาวาฬ (ต่างจาก "มานาที" ที่หางกลมมน)
* ริมฝีปากหนา: มีริมฝีปากที่แข็งและยืดหยุ่น ใช้สำหรับเม้มและถอนหญ้าทะเล
* สายตาไม่ดีแต่หูไว: พะยูนใช้การฟังเสียงและขนสัมผัสรอบปากในการหาอาหารมากกว่าการมองเห็น
* อายุยืน: พะยูนมีอายุขัยได้ยาวนานถึง 70 ปี
- สถานะปัจจุบัน
* สัตว์ป่าสงวน: เป็นสัตว์ป่าสงวนลำดับที่ 15 ของไทย (และเป็นสัตว์น้ำชนิดแรกที่ได้เป็นสัตว์สงวน) กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง
* วิกฤตหญ้าทะเล: ในช่วงปี 2024-2026 ประชากรพะยูนในไทยเผชิญวิกฤตหนักจากการที่ หญ้าทะเลเสื่อมโทรมและตายเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะในจังหวัดตรัง ทำให้น้องพะยูนขาดแคลนอาหารและต้อง* พยายามย้ายถิ่นฐานไปหาแหล่งอาหารใหม่
พะยูน (หมูน้ำ)
Dugong dugon
✻ ✻ ✻
📜 ความเป็นมา 📜
📍 ถิ่นที่อยู่
พะยูนอาศัยอยู่ตามแนวชายฝั่งทะเลน้ำตื้นเขตร้อนและเขตอบอุ่นทั่วโลก โดยเฉพาะใน มหาสมุทรอินเดียและมหาสมุทรแปซิฟิก
🌿 อาหาร
พะยูนเป็นสัตว์กินพืช (herbivore) ที่กิน หญ้าทะเล เป็นอาหารหลัก หญ้าที่ชอบกินมีหลายชนิด เช่น หญ้าใบกลม, หญ้าเต่า, หญ้าชะเงาใบสีน้ำตาล, และหญ้าใบมะกรูด
ปัจจัยคุกคาม
- ภาวะขาดแคลนอาหาร: พะยูนกินหญ้าทะเลเป็นอาหารหลัก โดยเฉพาะหญ้าใบกลมและหญ้าเต่า ปัจจุบันแหล่งหญ้าทะเลในฝั่งอันดามันเสื่อมโทรมอย่างหนักจากวิกฤตโลกร้อน ส่งผลให้พะยูนในไทยปี 2568-2569 มีสภาพผอม ป่วย และเสียชีวิตจากการขาดสารอาหาร
- การย้ายถิ่นฐาน: เนื่องด้วยหญ้าทะเลในแหล่งเดิม (เช่น จังหวัดตรัง) ลดลง พะยูนจึงต้องอพยพไปหาแหล่งอาหารใหม่ในจังหวัดใกล้เคียง เช่น ภูเก็ตและกระบี่ ซึ่งอาจมีความเสี่ยงใหม่ๆ เพิ่มขึ้น
- เครื่องมือประมง: การติดเครื่องมือประมงโดยไม่ตั้งใจ (Bycatch) เป็นสาเหตุการตายที่สำคัญ โดยเฉพาะอวนลอยและอวนติดตา
- การคมนาคมทางน้ำ: อุบัติเหตุจากเรือพุ่งชน (Vessel strikes) ทำให้พะยูนบาดเจ็บหรือเสียชีวิตจากแรงกระแทก
- มลพิษทางทะเล: ขยะพลาสติกและสารเคมีจากการขยายตัวของอุตสาหกรรมชายฝั่ง ส่งผลกระทบต่อทั้งสุขภาพพะยูนและคุณภาพของหญ้าทะเล
- การย้ายถิ่นฐาน: เนื่องด้วยหญ้าทะเลในแหล่งเดิม (เช่น จังหวัดตรัง) ลดลง พะยูนจึงต้องอพยพไปหาแหล่งอาหารใหม่ในจังหวัดใกล้เคียง เช่น ภูเก็ตและกระบี่ ซึ่งอาจมีความเสี่ยงใหม่ๆ เพิ่มขึ้น
- เครื่องมือประมง: การติดเครื่องมือประมงโดยไม่ตั้งใจ (Bycatch) เป็นสาเหตุการตายที่สำคัญ โดยเฉพาะอวนลอยและอวนติดตา
- การคมนาคมทางน้ำ: อุบัติเหตุจากเรือพุ่งชน (Vessel strikes) ทำให้พะยูนบาดเจ็บหรือเสียชีวิตจากแรงกระแทก
- มลพิษทางทะเล: ขยะพลาสติกและสารเคมีจากการขยายตัวของอุตสาหกรรมชายฝั่ง ส่งผลกระทบต่อทั้งสุขภาพพะยูนและคุณภาพของหญ้าทะเล
กฎหมายและบทลงโทษ
พะยูนเป็น สัตว์ป่าสงวน ตาม พ.ร.บ. สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 มีกฎหมายห้ามล่า ห้ามค้า และห้ามมีไว้ในครอบครอง ซึ่งบทลงโทษรุนแรงมาก จำคุก 3-15 ปี หรือปรับ 300,000 - 1,500,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ หากฝ่าฝืนล่า ครอบครองซากหรือผลิตภัณฑ์จากพะยูน ซึ่งเป็นสัตว์ป่าสงวน โดยมีโทษที่เพิ่มขึ้นสำหรับการกระทำต่อสัตว์ทะเลหายาก เช่น พะยูน.
คลังภาพพะยูน (หมูน้ำ)
